Zapchana dysza (clog) w druku 3D — 6 przyczyn i jak ją udrożnić

Objaw: z dyszy nie wychodzi nic albo wychodzi cienka, poszarpana strużka zamiast równego walca tworzywa. Ekstruder pracuje, silnik buczy, a materiał stoi. Przy częściowym zatkaniu druk trwa dalej, tylko ścianki robią się coraz cieńsze, a górne warstwy przypominają sito.

Zapchana dysza to każde zwężenie drogi tworzywa między napędem a otworem wylotowym. Nie zawsze jest to fizyczny kawałek brudu w samym otworze. Znacznie częściej korek powstaje wyżej, w strefie przejściowej między radiatorem a blokiem grzejnym, gdzie tworzywo mięknie, choć jeszcze nie powinno. Rozróżnienie zatkania pełnego od częściowego ma znaczenie praktyczne: pełne zatrzymuje druk od razu, częściowe potrafi psuć wydruki tygodniami, zanim ktokolwiek zajrzy do hotendu.

Najczęstsze przyczyny i rozwiązania

1. Heat creep, czyli ciepło pełznące w górę hotendu

Strefa grzejna kończy się tam, gdzie zaczyna się chłodzony radiator. Gdy chłodzenie hotendu jest niewystarczające, granica ta przesuwa się w górę. Filament mięknie już w rurce, pęcznieje, wypełnia cały prześwit i zastyga w korek w chwili, gdy druk się zatrzyma albo zwolni. Objaw charakterystyczny: pierwsze kilkadziesiąt minut jest bez zarzutu, potem ekstruzja słabnie, a po ostygnięciu drukarki filament daje się wyjąć razem z grubszą, zdeformowaną końcówką.

Jak sprawdzić: sprawdź, czy wentylator hotendu kręci się przez cały czas druku, a nie tylko po osiągnięciu temperatury. Zablokowany wentylator, zakurzony radiator i zbyt ciepła zabudowa wokół hotendu dają ten sam efekt.

Co zrobić: oczyść radiator, wymień wentylator hotendu na sprawny i upewnij się, że nic nie blokuje przepływu powietrza. Jeżeli drukujesz w zamkniętej komorze 50 °C dla ABS lub ASA, doprowadź do wentylatora hotendu chłodniejsze powietrze spoza komory. Sprawdź też, czy temperatura dyszy nie stoi bez potrzeby przez długie pauzy.

2. Materiał ścierny zjadł dyszę mosiężną

Filamenty z dodatkiem włókna węglowego przecierają mosiądz w kilkadziesiąt godzin pracy. Otwór najpierw się rozszerza i traci okrągłość, a jego krawędź robi się nierówna. Sfilcowane włókno zaczepia o taką krawędź i buduje osad, aż do pełnego zatkania. Porima ocenia ścieralność PLA/CF i ABS/CF jako bardzo wysoką i przy tych materiałach dysza hartowana jest wymagana, a nie zalecana. PA i PLA Wood są w kategorii średniej i również skracają życie mosiądzu.

Jak sprawdzić: wykręć dyszę na gorąco i obejrzyj otwór pod lupą. Zaokrąglona, powiększona krawędź oznacza dyszę do wymiany, niezależnie od tego, czy da się ją jeszcze udrożnić.

Co zrobić: do materiałów z włóknem stosuj dyszę hartowaną, stalową lub z węglika. Pamiętaj też o zalecanej średnicy: PLA Wood i PLA Star drukuje się dyszą 0,6 mm, bo napełniacz nie przechodzi swobodnie przez 0,4 mm. Dla PLA/CF i ABS/CF sam producent podaje minimalny rozmiar detalu na poziomie 0,4 mm, podczas gdy pozostałe materiały schodzą do 0,2 mm.

Materiał Porima	Ścieralność	Zalecana dysza	Średnica wg producenta
PLA/CF	bardzo wysoka	hartowana wymagana	0,4 mm
ABS/CF	bardzo wysoka	hartowana wymagana	0,4 mm
PA (nylon)	średnia	hartowana zalecana	0,4 mm
PLA Wood	średnia	hartowana zalecana	0,6 mm
PLA Star (Sparkle)	brak	mosiądz wystarcza	0,6 mm
PLA, PETG, ABS, ASA, TPU	brak	mosiądz wystarcza	0,4 mm

Źródło: oficjalna tabela danych technicznych FDM producenta Porima. Zakresy temperatur wszystkich materiałów: tabela temperatur druku.

3. Zmiana materiału bez wyczyszczenia hotendu

Resztka PETG w hotendzie rozgrzanym do 210 °C pod PLA nigdy nie stopnieje, tylko będzie się przypalać i odrywać kawałkami. W drugą stronę jest podobnie: PLA pozostawione w bloku podgrzanym do 280 °C pod ABS zwęgla się i tworzy twarde okruchy, które zatykają otwór w najmniej oczekiwanym momencie. Różnica między dolną granicą PLA a górną granicą HT PETG to prawie sto stopni.

Co zrobić: przechodząc na materiał zimniejszy, najpierw wyciśnij kilkanaście centymetrów w temperaturze materiału poprzedniego, a dopiero potem schłodź hotend do nowej temperatury. Przechodząc na cieplejszy, rozgrzej się do nowej temperatury i przepłucz hotend, aż wypływ będzie w jednym kolorze i bez smug. Przy dużych skokach temperatury zrób czyszczenie na zimno.

4. Kurz i zanieczyszczenia wciągane razem z filamentem

Szpula stojąca miesiąc na otwartej półce zbiera kurz na całej długości. Materiał wciąga go prosto do dyszy, gdzie cząstki spiekają się w osad. Ten sam mechanizm dotyczy okruchów po szlifowaniu filamentu przez koło napędowe oraz drobin metalu z wytartego radełka.

Co zrobić: załóż na filament prosty filtr, na przykład kawałek gąbki w klipsie, tuż przed wejściem do ekstrudera. Przechowuj szpule w szczelnych pojemnikach z pochłaniaczem wilgoci, co przy okazji rozwiązuje problem z punktu piątego. Regularnie odkurzaj wnętrze ekstrudera z opiłków tworzywa.

5. Wilgotny filament

Woda zamieniona w parę zwiększa objętość materiału w kanale i wyrzuca strugę nierówno. Powstaje ekstruzja skokowa, a przy okazji przypalone resztki na ściankach kanału. Zawilgocony nylon potrafi zatkać dyszę w ciągu jednego wydruku. Porima określa odporność PA na wilgoć jako niską i traktuje suszenie jako obowiązkowe: 8–12 h w 65–80 °C.

Jak sprawdzić: wyciśnij materiał w powietrze przy zatrzymanej drukarce. Trzaski, para i strużka wyginająca się na boki zamiast opadać pionowo to jednoznaczny objaw wilgoci.

Co zrobić: wysusz szpulę. HT PETG, ABS, ASA i PC/ABS wymagają 6–12 h w 40–60 °C, rodzina PLA i PETG zwykle 2–4 h w 30–40 °C, a PLA/CF 4 h w 55 °C. Jedynym materiałem, który suszenia nie potrzebuje, jest HIPS, bo nie jest higroskopijny. Szczegóły znajdziesz w poradniku suszenia filamentu.

6. Szczelina między rurką PTFE a dyszą

W hotendach z rurką PTFE prowadzoną aż do dyszy rurka musi dociskać do gniazda bez najmniejszego luzu. Jeżeli po wymianie dyszy zostanie choćby dziesiąta część milimetra przerwy, roztopione tworzywo wciska się w tę szczelinę, zastyga i tworzy pierścień, który dławi przepływ. Objawem jest zatkanie, które wraca kilka dni po każdym udrożnieniu.

Jak sprawdzić: rozgrzej hotend, rozkręć go i obejrzyj czoło rurki PTFE. Sczerniała, stożkowo rozklepana końcówka to potwierdzenie.

Co zrobić: przytnij rurkę na płasko ostrym nożem lub specjalnym obcinakiem, a przy montażu dokręć dyszę na gorąco, tak żeby rurka docisnęła się od góry. Rurka PTFE nie nadaje się do długotrwałej pracy w temperaturach materiałów technicznych, więc przy ABS, ASA, PA czy HT PETG rozważ hotend z metalowym przewężeniem.

Jak zrobić czyszczenie na zimno

Metoda działa lepiej niż przepychanie igłą, bo usuwa osad z całego kanału, a nie tylko z otworu. Rozgrzej hotend do normalnej temperatury druku danego materiału i wypchnij ręcznie kilkanaście centymetrów filamentu. Następnie stopniowo obniżaj temperaturę i obserwuj moment, w którym tworzywo przestaje płynąć, ale wciąż daje się poruszyć w kanale. Materiały wysokotemperaturowe wymagają wyraźnie wyższego progu niż PLA. Wyciągnij filament jednym zdecydowanym ruchem. Na końcówce zobaczysz odlew wnętrza kanału razem z całym brudem. Powtarzaj, aż końcówka wyjdzie czysta i idealnie stożkowa.

Do przetykania używaj igły cieńszej niż otwór i rób to wyłącznie przy rozgrzanej dyszy. Wiertło o średnicy dyszy rozwierca otwór i trwale zmienia jego geometrię, więc jeżeli sięgasz po wiertło, potraktuj dyszę jako zużytą.

Powiązane problemy

• Drukarka przestaje ekstrudować w połowie — najczęstszy scenariusz narastającego heat creepu.
• Zacięcie filamentu — ta sama blokada widziana od strony podajnika.
• Szlifowanie filamentu — koło napędowe wyciera rowek, gdy dysza nie przyjmuje materiału.
• Under-extrusion — typowy objaw zatkania częściowego, jeszcze przed pełnym korkiem.
• Brak ekstruzji na starcie druku — jeśli problem zaczyna się przed pierwszą warstwą, szukaj tam.
• Wilgotny filament — para wodna przyspiesza powstawanie osadu w kanale.
• Stringing — osad na zewnętrznej krawędzi dyszy rozsmarowuje nitki po modelu.